Najstarsze biżuteryjne skarby z bursztynu odkryte przez archeologów

Od tysięcy lat bursztyn fascynuje ludzi blaskiem, tajemniczym pochodzeniem i niezwykłą trwałością. Niewielkie, złociste paciorki odnajdywane w grobach i osadach sprzed wielu wieków przypominają nam, że potrzeba zdobienia ciała oraz symbolicznego odróżniania się od innych jest równie stara jak pierwsze społeczności ludzkie. Najnowsze odkrycia archeologów, dotyczące najstarszych biżuteryjnych skarbów z bursztynu, pozwalają nie tylko prześledzić początki jubilerstwa, ale także lepiej zrozumieć rozwój wymiany handlowej, wierzeń oraz wyobrażeń o pięknie w pradawnych kulturach.

Najstarszy bursztyn w rękach człowieka – od ozdoby po talizman

Najstarsze znane przedmioty z bursztynu nie były wyłącznie dekoracją. W wielu kulturach pełniły rolę **amuletu**, symbolu statusu, a nawet rodzaju osobistego „pieczęcia” identyfikującej właściciela w obrębie wspólnoty. Archeolodzy odkrywają w grobach pojedyncze paciorki, naszyjniki, a czasem całe zestawy bursztynowych elementów, które tworzyły skomplikowane kompozycje. Ich obecność w miejscach pochówku świadczy o wierze w ich ochronne działanie również po śmierci.

Najstarsze bursztynowe ozdoby, jakie udało się zidentyfikować, pochodzą z okresu paleolitu i mezolitu, a więc sprzed kilkunastu tysięcy lat. Zazwyczaj są to drobne, nieregularne bryłki z naturalnymi otworami lub prostym nawierceniem, zawieszane na ścięgnach, rzemieniach lub włóknach roślinnych. Wtedy jeszcze nikt nie mówił o „jubilerstwie” w dzisiejszym sensie, ale sama decyzja, by spośród wielu dostępnych surowców wybrać właśnie bursztyn jako materiał do zdobienia ciała, jest niezwykle znacząca. Świadczy o zauważeniu jego wyjątkowych właściwości: pełnego ciepła koloru, lekkości, zdolności gromadzenia elektryczności statycznej i niekiedy zawierania w sobie całych mikroskopijnych światów – inkluzji roślinnych i zwierzęcych.

Wraz z rozwojem społeczności rolniczych bursztyn zaczął pojawiać się w coraz bardziej rozbudowanych formach. Pojedyncze paciorki zastępowano stopniowo sekwencjami koralików układanych w rytmiczne wzory. Z czasem zaczęto je łączyć z innymi surowcami: kością, muszlą, kamieniami półszlachetnymi. To właśnie w tym okresie, w neolicie i epoce brązu, zaczęły powstawać zestawy, które dziś określamy mianem „skarbu” – zbiory przedmiotów celowo skumulowanych w jednym miejscu, często ukrytych lub złożonych jako ofiara.

Istotne jest także to, że najstarsze bursztynowe skarby często znajdowane są bardzo daleko od naturalnych złóż. Oznacza to, że bursztyn był od początku **towarem** eksportowym, przemierzającym setki kilometrów wzdłuż rzek, przez przełęcze górskie i wzdłuż wybrzeży. Zanim trafił na szyję czy nadgarstek właściciela, miał za sobą skomplikowaną drogę handlową i wymianę wielu rąk. To z kolei pozwala archeologom mówić o wczesnych sieciach kontaktów i wymiany, których jednym z kluczowych „bohaterów” był właśnie bursztyn.

Bursztynowe naszyjniki, paciorki i zawieszki – jak wyglądały pradawne skarby

Kiedy słyszymy określenie „biżuteryjny skarb z bursztynu”, łatwo wyobrazić sobie skrzynkę pełną połyskujących naszyjników i bransoletek. Rzeczywistość archeologiczna bywa bardziej skromna, ale nie mniej fascynująca. Skarby często składają się z kilkudziesięciu lub kilkuset drobnych paciorków, podłużnych koralików, soczewkowatych elementów oraz zawieszek o nieregularnych formach. Niekiedy bursztyn tworzył całe „koszule” paciorków okrywających pierś i ramiona, innym razem skupiał się wokół szyi i głowy, podkreślając symboliczne znaczenie tych części ciała.

Badacze analizujący takie znaleziska zwracają uwagę na powtarzalność form i sposobów obróbki. Ślady wiercenia, szlifowania i polerowania mówią o użyciu określonych narzędzi: krzemiennych, kościanych, a później metalowych. W wielu przypadkach paciorki wykonano z niezwykłą **precyzją**, co wskazuje, że ich wytwarzaniem zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy, a nie przypadkowi mieszkańcy osady. Bursztyn wymaga delikatnej obróbki – zbyt gwałtowne naciski mogą prowadzić do pęknięć, dlatego doświadczony wytwórca musiał doskonale znać materiał, jego strukturę i ograniczenia.

Na podstawie zachowanych ozdób można zrekonstruować także sposób ich użytkowania. W grobach kobiet częściej odnajduje się wieloelementowe naszyjniki oraz dekoracje włosów wykonane z drobnych koralików, które pierwotnie były wplecione w tkaniny lub nakrycia głowy. W grobach mężczyzn zdarzają się masywniejsze zawieszki, pojedyncze większe bryły bursztynu oraz elementy dekorujące pasy lub rękojeści broni. Dzieciom często wkładano do grobu pojedyncze paciorki, zapewne z myślą o ich ochronnej funkcji.

Odrębną kategorię stanowią tzw. skarby depozytowe – zbiory bursztynowych ozdób złożone w ziemi celowo, najczęściej z dala od grobów czy osad. Mogły to być ofiary składane bóstwom, formy zabezpieczenia majątku lub „magazyny” kupieckie ukryte na czas podróży. Te znaleziska, zawierające niekiedy setki starannie dobranych elementów, pozwalają mówić o prawdziwych skarbach bursztynowej biżuterii. Dziś, prezentowane w muzealnych gablotach, dają rzadką możliwość zobaczenia całych „kolekcji” sprzed kilku tysięcy lat.

Warto zauważyć, że bursztynowe ozdoby rzadko występują w izolacji. Zazwyczaj towarzyszą im inne materiały luksusowe: brązowe szpile i bransolety, złote blaszki, szkło lub rzadkie kamienie. W ten sposób bursztyn zostaje ulokowany wśród ówczesnych dóbr prestiżowych, a więc pełnił funkcję podobną jak dziś **złoto** czy kamienie szlachetne. Im więcej bursztynu w grobie, tym wyższa pozycja społeczna zmarłego – to prosta zależność, którą potwierdza wiele stanowisk archeologicznych w Europie i poza nią.

Szlaki bursztynowe – od brzegu Bałtyku po serce dawnych imperiów

Jednym z najbardziej fascynujących aspektów badań nad bursztynową biżuterią jest możliwość prześledzenia jej drogi od miejsca wydobycia do ostatecznego użytkownika. Analizy chemiczne i spektroskopowe pozwalają z dużą dokładnością określić, skąd pochodzi dany bursztyn. W przypadku najstarszych skarbów bardzo często okazuje się, że jest to bursztyn **bałtycki** – pozyskiwany z obszaru dzisiejszego południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego.

Fakt ten ma ogromne znaczenie dla rekonstrukcji historycznych sieci wymiany. Oznacza, że bursztyn bałtycki pokonywał setki, a czasem tysiące kilometrów, by znaleźć się w odległych regionach Europy, Bliskiego Wschodu, a nawet Afryki Północnej. Tak powstało pojęcie „szlaku bursztynowego” – zespół dróg, których istnienie potwierdzają liczne znaleziska pośrednie: bursztynowe paciorki w osadach, punktach handlowych, obozowiskach kupców.

W epoce brązu i żelaza bursztyn staje się ważnym elementem kontaktów między północą a południem. W zamian za bursztynowe ozdoby oraz surowe bryły mieszkańcy wybrzeży otrzymują metale, wyroby rzemieślnicze, egzotyczne dobra i nowe technologie. Można powiedzieć, że bursztyn stał się przepustką do udziału w szerszym świecie materialnej kultury Starego Kontynentu. Analizy rozmieszczenia bursztynowych skarbów w Europie pokazują całe „łańcuchy” stanowisk wzdłuż rzek takich jak Wisła, Odra, Łaba czy Dunaj.

Wraz z rozwojem wielkich cywilizacji basenu Morza Śródziemnego – greckiej i rzymskiej – rośnie zapotrzebowanie na bursztyn. W tekstach antycznych pojawiają się opisy krain „płynących bursztynem”, kupców podróżujących na północ w poszukiwaniu tego cennego surowca oraz luksusowych przedmiotów z bursztynowymi inkrustacjami. To właśnie wtedy powstaje część skarbów, które dziś znamy z obszaru Europy Środkowej: są to już nie tylko lokalne wyroby, ale elementy większej sieci handlowej, w której bursztyn rywalizuje o uwagę z innymi dobrami luksusowymi.

Szlak bursztynowy to jednak nie tylko ruch przedmiotów, lecz także idei i symboli. Bursztynowa biżuteria przenosi ze sobą modę, wzory zdobnicze, a nawet motywy religijne. Zdobione paciorki, figurki i zawieszki pokazują, jak motywika artystyczna przenikała między regionami. Dlatego każdy nowy skarb bursztynowy odkryty przez archeologów jest jednocześnie świadectwem przemieszczania się ludzi, ich wierzeń i artystycznej wrażliwości.

Techniki obróbki bursztynu w pradawnych warsztatach

Odkrycie bursztynowych skarbów to dopiero początek pracy archeologa i badacza. Równie istotne jest zrozumienie, jak powstawały te niezwykłe wyroby. Podczas wykopalisk coraz częściej trafia się nie tylko na gotowe paciorki, lecz także na półprodukty, odpady produkcyjne, połamane bryłki oraz narzędzia służące do obróbki. Na tej podstawie można odtworzyć pradawne technologie, które zaskakują pomysłowością i skutecznością mimo braku współczesnych urządzeń.

Podstawowym etapem była selekcja surowca. Rzemieślnicy wybierali bryły o odpowiedniej barwie, przejrzystości i kształcie, unikając zbyt silnie spękanych fragmentów. Bursztyny z inkluzjami traktowano często jako szczególnie cenne – uwięzione w żywicy owady lub szczątki roślin mogły być odczytywane jako ślady działania sił nadprzyrodzonych. Następnie przystępowano do nadawania wstępnego kształtu przy pomocy krzemiennych ostrzy, później metalowych dłutek i pilników.

Wiercenie otworów, kluczowe dla powstania paciorków, wykonywano za pomocą kościanych lub drewnianych trzpieni wprawianych w ruch obrotowy. Do ścierania używano drobnoziarnistego piasku i wody. Ten żmudny proces wymagał doświadczenia – zbyt szybkie wiercenie mogło doprowadzić do przegrzania materiału i pęknięć. Ostatnim etapem było polerowanie przy użyciu skór, tkanin i naturalnych środków nabłyszczających. To ono nadawało bursztynowej powierzchni charakterystyczny połysk, tak ceniony przez użytkowników.

Świadectwem istnienia wyspecjalizowanych warsztatów są stanowiska, na których odkrywa się koncentracje odpadów, gotowych wyrobów i narzędzi w jednym miejscu. Można przypuszczać, że w niektórych osadach funkcjonowały „pracownie bursztyniarskie”, obsługujące szerszy region, a może nawet przygotowujące dobra na wymianę z odległymi partnerami handlowymi. Takie warsztaty były ważnymi punktami w sieci szlaków bursztynowych, łączącymi świat wydobycia surowca z kręgiem odbiorców luksusowych ozdób.

Współczesne badania mikroskopowe powierzchni dawnych paciorków ujawniają niekiedy subtelne ślady zdobień: nacięcia, rowki, rytmiczne wgłębienia. Choć z biegiem czasu wiele z nich uległo starciu, wciąż można dostrzec kunszt dawnych mistrzów. Zaskakuje także różnorodność form – od prostych, geometrycznych kształtów po zminiaturyzowane przedstawienia zwierząt czy stylizowane motywy roślinne. Wszystko to składa się na obraz zaawansowanego rękodzieła, które wymagało zarówno technicznej sprawności, jak i artystycznej wyobraźni.

Skarby bursztynowe w badaniach naukowych – co mówią o dawnych społecznościach

Każdy bursztynowy skarb jest dla naukowców wielowarstwowym źródłem informacji. Poza oczywistą warstwą artystyczną i technologiczną pozwala wnioskować o strukturze społecznej, wierzeniach i codziennych praktykach dawnych społeczności. Liczba ozdób w grobie czy depozycie może wskazywać na status jego właściciela, a zróżnicowanie form – na istnienie lokalnych tradycji i szkół wytwórczych.

Analizy rozmieszczenia bursztynowych skarbów w terenie pozwalają identyfikować główne centra produkcji i dystrybucji. Jeśli w jednym regionie odnajduje się powtarzające się wzory paciorków, badacze mówią o „stylu lokalnym”. Gdy podobne formy pojawiają się setki kilometrów dalej, mamy do czynienia z importem lub przenikaniem wzorów. W ten sposób bursztyn staje się wskaźnikiem dynamiki kulturowej – pokazuje, gdzie zachodziły kontakty, migracje lub wymiana idei.

Nie mniej ważne są konteksty rytualne. Bursztynowe ozdoby odnajdowane w miejscach kultu, w pobliżu źródeł wody, na wzgórzach czy w okolicach dawnych sanktuariów sugerują, że bursztyn postrzegano jako materiał szczególnie związany z sferą sacrum. Jego barwa, kojarzona ze słońcem i ogniem, oraz zdolność do elektryzowania się przy pocieraniu, mogły budzić skojarzenia z siłami ponadnaturalnymi. Dlatego skarby bursztynowe traktowane są często jako depozyty ofiarne, dowody dawnych praktyk religijnych.

Nowoczesne metody badawcze, takie jak spektroskopia podczerwona czy analizy izotopowe, pozwalają z kolei doprecyzować pochodzenie bursztynu. Dzięki temu wiadomo, że już w epoce kamienia i brązu bursztyn bałtycki trafiał do rejonów oddalonych o wiele setek kilometrów. Wyniki takich badań zmieniają sposób postrzegania dawnych społeczności – nie były to odizolowane grupy, lecz elementy rozległej sieci kontaktów. Bursztynowa biżuteria staje się kluczem do zrozumienia, jak intensywne były te powiązania.

Istotny jest także aspekt symboliczny. Ozdoby z bursztynu pojawiają się często w zestawieniu z innymi elementami o specjalnym znaczeniu: figurkami bóstw, naczyniami rytualnymi, przedmiotami o wyraźnie reprezentacyjnym charakterze. To pozwala przypuszczać, że bursztyn był nośnikiem znaczeń wykraczających poza zwykłą dekoracyjność. Być może pełnił rolę materialnego „łącznika” między światem ludzkim a boskim, światłem słońca a ciemnością podziemi, życiem i śmiercią.

Od dawnych skarbów po współczesne kolekcje – ciągłość bursztynowej tradycji

Najstarsze bursztynowe skarby, wydobywane z ziemi przez archeologów, zdają się należeć do zupełnie innego świata. A jednak istnieje między nimi a współczesną biżuterią niezwykła ciągłość. Motywy paciorków, naszyjników i zawieszek powracają w nowych interpretacjach, techniki obróbki są doskonalone, a sam bursztyn niezmiennie pozostaje surowcem otoczonym aurą wyjątkowości. Współczesne pracownie, takie jak Manufaktura Bursztynu, świadomie wpisują się w tę wielowiekową tradycję, łącząc inspiracje pradawnymi wzorami z nowoczesną estetyką.

Dzisiejsze kolekcje muzealne, w tym ekspozycje w muzeach bursztynu, umożliwiają bezpośrednie porównanie dawnych i współczesnych wyrobów. Odwiedzający mogą zobaczyć, jak zmieniała się forma, ale jak konsekwentnie powraca fascynacja kolorem, przejrzystością i naturalnymi wtrąceniami w bursztynie. Dla wielu twórców dawne skarby są nie tylko źródłem wiedzy, lecz także inspiracją artystyczną. Dzięki temu pradawne motywy zyskują nowe życie – w formie naszyjników, pierścionków, detali architektonicznych czy rzeźbiarskich kompozycji.

Współczesna nauka i rzemiosło wspierają się wzajemnie. Badania archeologiczne pomagają lepiej zrozumieć właściwości surowca i tradycyjne techniki, a doświadczenie dzisiejszych bursztynników bywa bezcenne przy rekonstrukcji dawnych metod obróbki. Wspólne projekty, warsztaty i wystawy pozwalają publiczności nie tylko oglądać piękne przedmioty, ale również uchylić drzwi do warsztatu – zobaczyć, jak z surowej bryły rodzi się ozdoba.

Nie można zapominać również o emocjonalnym wymiarze bursztynu. Podobnie jak w pradawnych społecznościach, tak i dziś biżuteria bursztynowa bywa przekazywana z pokolenia na pokolenie, stając się rodzinną pamiątką. Niejednokrotnie towarzyszy ważnym momentom życia – ślubom, rocznicom, narodzinom dzieci. W tym sensie dzisiejsze kolekcje domowe, choć o wiele skromniejsze niż archeologiczne skarby, pełnią analogiczną funkcję: zachowują pamięć, budują poczucie ciągłości i zakotwiczenia w historii.

Manufaktura Bursztynu – spotkanie z dziedzictwem dawnych skarbów

Dla odwiedzających Manufakturę Bursztynu – Muzeum Bursztynu, najstarsze skarby bursztynowej biżuterii nie są jedynie abstrakcyjnym tematem naukowych opracowań. To realne, materialne świadectwa, z którymi można się spotkać twarzą w twarz: zobaczyć ich fakturę, kolor, sposób nawleczenia czy rozmieszczenie poszczególnych elementów. Ekspozycje pozwalają prześledzić drogę bursztynu od naturalnej bryły wyrzuconej przez fale po gotowy przedmiot, który tysiące lat temu był czyjąś dumą i osobistym skarbem.

W ramach muzealnych pokazów odwiedzający mogą poznać różnorodność form dawnych ozdób: od prostych paciorków po bardziej skomplikowane kompozycje, w których bursztyn łączono z metalem, szkłem czy ceramiką. Prezentowane są także rekonstrukcje stanowisk archeologicznych i dawnych warsztatów, dzięki którym łatwiej wyobrazić sobie, w jakich warunkach powstawały te niezwykłe przedmioty. Uzupełnieniem są opisy i multimedialne prezentacje wyjaśniające, jak naukowcy identyfikują wiek, pochodzenie oraz funkcję poszczególnych znalezisk.

Manufaktura Bursztynu to również przestrzeń żywego rzemiosła. Warsztaty pokazowe pozwalają zobaczyć, jak współcześni twórcy sięgają do dawnych inspiracji, a jednocześnie korzystają z **nowoczesnych** narzędzi. Dzięki temu odwiedzający poznają cały proces tworzenia biżuterii: od wyboru bryły, przez projektowanie formy, aż po finalne polerowanie. Widok powstającego w dłoniach rzemieślnika naszyjnika czy pierścionka pomaga lepiej zrozumieć, ile pracy i wiedzy kryje się za każdym bursztynowym „skarbczykiem”.

Jednym z najciekawszych doświadczeń jest uświadomienie sobie, jak niewiele różni nas – współczesnych miłośników bursztynu – od ludzi sprzed tysięcy lat. Podobnie jak oni zachwycamy się głębią barwy, grą światła i dotykiem ciepłej powierzchni bursztynu. Podobnie też nadajemy ozdobom osobiste znaczenia: wybieramy konkretne kształty, zestawy barw, motywy, które coś o nas mówią. W ten sposób każdy nowo powstający wyrób staje się częścią długiej, nieprzerwanej historii ludzkiej fascynacji bursztynem.

Bursztyn jako świadek historii – dlaczego najstarsze skarby wciąż nas poruszają

Najstarsze biżuteryjne skarby z bursztynu są czymś więcej niż cennymi eksponatami. To materialne ślady uczuć, wierzeń i aspiracji ludzi, którzy żyli w zupełnie innych realiach, a jednak odczuwali podobną potrzebę piękna i symbolicznego wyrażania siebie. Widok misternie nawleczonego naszyjnika sprzed kilku tysięcy lat budzi refleksję nad kruchością ludzkiego życia i niezwykłą trwałością rzeczy, które po nas pozostają.

Bursztyn jako materiał ma do tego szczególne predyspozycje. Jego organiczne pochodzenie, niezwykła odporność na upływ czasu oraz zdolność zachowywania wewnątrz dawnego świata natury sprawiają, że staje się metaforą pamięci. W inkluzjach widzimy relikty pradawnych lasów, a w biżuterii – ślady rąk, które ją tworzyły i nosiły. Dlatego najstarsze bursztynowe skarby budzą wzruszenie: pozwalają poczuć, że między nami a ludźmi sprzed epok istnieje subtelna, ale wyraźna nić ciągłości.

Oglądając te skarby w muzealnej przestrzeni, dostrzegamy także, jak ważne jest ich zachowanie i odpowiednia prezentacja. Konserwatorzy, kuratorzy i badacze troszczą się, by bursztyn nie tracił swojego blasku, a zarazem, by każdy detal był dostępny dla oka współczesnego widza. Dzięki temu możliwe staje się nie tylko podziwianie ich piękna, lecz także odczytywanie zawartych w nich informacji o dawnych kulturach. W tym sensie muzeum staje się miejscem spotkania trzech światów: natury, człowieka i czasu.

Najstarsze biżuteryjne skarby z bursztynu pozostaną zapewne przedmiotem badań jeszcze przez wiele lat. Nowe metody analizy mogą ujawnić kolejne szczegóły: źródła surowca, nieznane dotąd techniki obróbki, a nawet związki między poszczególnymi warsztatami. Dla odwiedzających Manufakturę Bursztynu – Muzeum Bursztynu najważniejsze jest jednak coś innego: możliwość osobistego doświadczenia tej historii. Stanąć przed gablotą, spojrzeć na drobne, złociste paciorki i uświadomić sobie, że ktoś trzymał je w dłoniach tysiące lat temu – to przeżycie, które trudno porównać z czymkolwiek innym.

FAQ – najczęstsze pytania o najstarsze bursztynowe skarby

Jak archeolodzy określają wiek bursztynowej biżuterii?
Wiek bursztynowej biżuterii ustala się głównie na podstawie kontekstu znaleziska: warstw ziemi, w których ją odkryto, towarzyszących przedmiotów oraz datowania radiowęglowego materiałów organicznych. Rzadziej datuje się sam bursztyn – ten może być geologicznie znacznie starszy niż czas wykonania ozdoby. Dlatego kluczowa jest precyzyjna dokumentacja stanowiska archeologicznego.

Skąd wiadomo, że dany bursztyn pochodzi z rejonu Bałtyku?
Pochodzenie bursztynu określa się dzięki analizom chemicznym i spektroskopowym, które badają jego skład oraz charakterystyczne „odciski palców” pierwiastków śladowych. Bursztyn bałtycki ma specyficzną sygnaturę chemiczną odróżniającą go od żywic z innych części świata. Porównując wyniki badań ze znanymi próbkami referencyjnymi, naukowcy mogą z dużą pewnością wskazać źródło surowca nawet w bardzo starych ozdobach.

Czy dawne bursztynowe skarby były własnością elit społecznych?
W wielu przypadkach tak – liczne i bogate zestawy bursztynowej biżuterii znajdowane są w grobach wyróżniających się rozmiarami, wyposażeniem i lokalizacją. Świadczy to o ich związku z osobami o wyższym statusie społecznym. Jednocześnie pojedyncze paciorki występują także w skromniejszych pochówkach, co sugeruje, że bursztyn miał znaczenie nie tylko dla elit, lecz również w codziennej symbolice szerszej wspólnoty.

Dlaczego bursztyn był tak ceniony w dawnych kulturach?
Bursztyn łączył w sobie rzadkość występowania, niezwykłe walory estetyczne oraz cechy budzące skojarzenia z magią – elektryzował się przy pocieraniu, palił się jasnym płomieniem, a czasem zawierał „zamknięte” w sobie organizmy. W kulturach, w których obserwacja natury miała silny wymiar symboliczny, takie właściwości czyniły z bursztynu materiał obdarzony wyjątkową mocą. Dlatego chętnie wykorzystywano go jako amulet ochronny i oznakę prestiżu.

Czy współczesna biżuteria bursztynowa nawiązuje do najstarszych skarbów?
Tak, wielu projektantów świadomie czerpie z pradawnych form, np. naszyjników z rytmicznych paciorków czy prostych zawieszek z naturalnych bryłek. Inspiracją są także dawne techniki obróbki i zestawianie bursztynu z innymi materiałami. Równocześnie współczesne wzornictwo wykorzystuje nowe możliwości technologiczne, tworząc projekty niemożliwe do wykonania w przeszłości. W efekcie powstaje dialog między tradycją a nowoczesnością, który doskonale widać w kolekcjach prezentowanych w muzeach bursztynu.